Turystyka Ziemi Szydłowieckiej

Szydłowiec - położony jest między 20°43´ a 21°13´długości geograficznej wschodniej oraz między 51°09' a 51˚22' szerokości geograficznej północnej. Miasto zajmuje 2193 ha, z czego 340 ha stanowią lasy. Pod względem administracyjnym Szydłowiec jest obecnie siedzibą gminy miejsko - wiejskiej oraz starostwa powiatowego.
Wieś Szydłowiec wymieniona jest po raz pierwszy w 1360 roku w dokumencie króla Kazimierza Wielkiego. Mogła być założona dużo wcześniej np. w XII wieku, kiedy na tych terenach powstawały ogromne latyfundia Odrowążów. W XIV wieku na prawym brzegu Korzeniówki powstała osada targowa przy zbiegu lokalnych dróg, na wschód od pierwotnego Szydłowca. Nowa osada została nazwana Szydłowcem, a wcześniej istniejącą wieś Szydłowiec, położoną na lewym brzegu Korzeniówki, zaczęto nazywać Starą Wsią (obecnie jest to ulica Gabriela Narutowicza). W 1427 roku Jakub i Sławko Odrowążowie, którzy przyjęli nazwisko Szydłowieckich, nadali osadzie prawa miejskie. W roku 1470 nadano Szydłowcowi prawo magdeburskie. Układ urbanistyczny, który zachował cechy późnośredniowiecznego miasta lokacyjnego oraz monumentalne budowle zamku, kościoła i ratusza należą do najbardziej oryginalnych na Kielecczyźnie i Mazowszu. Głównym ośrodkiem miasta był i jest rynek, wytyczony w miejscu dawnego placu targowego. Od drugiej połowy XVII stulecia w Szydłowcu zaczęli licznie osiedlać się Żydzi, którzy wywarli duży wpływ na wygląd miasta i jego życie gospodarcze. Szydłowiec posiadał cztery rynki: Rynek Wielki, Skałeczny zwany również Żydowskim (obecnie plac Marii Konopnickiej), Składowy zwany też Słomianym (obecnie plac Wolności). Dawny Rynek Plebański obecnie nie istnieje, kiedyś znajdował się u zbiegu obecnych ulic Kościuszki, Kieleckiej i Iłżeckiej. Centralny punkt miasta stanowi Rynek Wielki - jest to średniowieczny, dość rozległy plac w kształcie prostokąta, okolony piętrowymi kamieniczkami. Od frontu znajdują się w nich sklepy, a za potężnymi bramami kryją się często parterowe domki i ogrody. Spośród niegdyś czterech szydłowieckich rynków Rynek Wielki zwany Katolickim był największy. W latach PRL Rynek Wielki występował pod nazwą placu generała Karola Świerczewskiego. Od Rynku rozchodzą się ulice: Radomska, Kąpielowa, Rzeczna, Źródlana, Kamienna, Kielecka, Kilińskiego. Przy Rynku Wielkim znajduje się zabytkowy kościół farny pod wezwaniem św. Zygmunta. W pobliżu kościoła stoi pomnik Tadeusza Kościuszki natomiast w środku placu widnieje późnorenesansowy ratusz. Na zachodniej pierzei Rynku jest widoczny klasycystyczny budynek szkoły, ufundowany przez ostatnią właścicielkę Szydłowca Annę z Zamoyskich Sapieżynę. Przed ratuszem wystawiono dwa pręgierze. Późnorenesansowy Ratusz znajdujący się na Rynku Wielkim, budowany był z szydłowieckiego piaskowca w latach 1602 – 1629 za pieniądze pożyczone przez władze miejskie od mieszczki Gomołczyny. Na jego budowę wyraził zgodę ówczesny właściciel miasta książę Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany „Sierotką". Budowniczym był Kasper Fodyga. Zatrudniono również miejscowych rzemieślników, a wśród nich, utalentowanego kamieniarza Jana Herbka.
Budowa ratusza rozpoczęta w 1602 roku trwała 27 lat, chociaż niektóre źródła wskazują datę ukończenia budowy na rok 1626. Ratusz jest piętrowym budynkiem z narożnymi krągłymi skarpami i wysoką attyką. Od wschodu znajduje się u dołu kwadratowa, wyżej ośmioboczna wieża nakryta kopulastym hełmem. Na wieży umieszczono widoczne z każdej strony świata cztery tarcze zegarowe. Zegar ma czynny stary mechanizm napędzający. Attykę wzbogacają arkadowe blendy i pilastry. Nad nimi znajdują się otwory strzelnicze. W narożnych skarpach umieszczono, nakryte kopułkami, latarnie. Ratusz stał się siedzibą władz miejskich Szydłowca, a także miejscem uroczystych zgromadzeń: rady, ławy, pospólstwa - te trzy porządki stanowiły najwyższą władzę samorządową w mieście. Posiedzenia, zgromadzenia wszystkich porządków miejskich, odbywały się raz do roku jako sesje noworoczne (w połowie stycznia) jak również jako sesje nadzwyczajne np. poświęcone uchwaleniu podatków. W ratuszu spędził ostatnie dwa lata życia, zmarły w 1900 roku, Władysław Aleksander Malecki wybitny malarz pejzażysta. Fakt ten upamiętnia, ufundowana przez Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Szydłowca, zamieszczona przy wejściu do ratusza, tablica. Ratusz był kilkakrotnie niszczony: w 1809 roku przez wojska austriackie, podczas I wojny światowej górne piętra wieży wysadzono w powietrze, zaś w styczniu 1945 roku został zbombardowany przez lotnictwo sowieckie. W odbudowanym po wojnie ratuszu mieściły się biura Rady Narodowej, szkoła podstawowa i liceum ogólnokształcące oraz sztab wojskowy. Obecnie ratusz pełni pierwotne funkcje i jest siedzibą burmistrza, Urzędu Miejskiego oraz władz samorządowych. W piwnicach mieści się stylowa restauracja, w której widoczne są naturalne odsłonięcia piaskowca w postaci kolumny podtrzymującej konstrukcje ratusza. Ratusz jest dostępny dla zwiedzających.
Przed wejściem do Ratusza, znajdują się pręgierze, które były przeznaczone do ogłaszania i egzekwowania prawa oraz ostrzegania przed jego łamaniem. Pochodzący z końca XVI lub początku XVII wieku, pręgierz znajduje się przy północno-wschodnim narożniku ratusza. Wykonany z piaskowca pręgierz jest kolumną ozdobioną maszkaronami. Zamocowane na nim żelazne uchwyty służyły do przywiązywania skazańców. Drugi pręgierz, zwany „Zośką", o pękatym brzuścu, ozdobiony jest liśćmi akantu. Ustawiono go przy południowo - wschodnim narożniku ratusza. Nie znamy daty jego pierwotnego ustawienia ale już w 1795 roku uwiecznił go na szydłowieckim rynku Zygmunt Vogel, malarz związany ze szkołą Canaletta. Pozbawiona głowy rzeźba „Zośki" ocalała. Kolumna, stanowiąca jej podstawę, przez długi czas znajdowała się na cmentarzu parafialnym, gdzie pełniła funkcję pomnika nagrobnego zmarłego w 1833 roku księdza Stanisława Straszaka. W 2004 roku pręgierz „Zośka" powrócił na Rynek Wielki. Uroczyste odsłonięcie pręgierza z zrekonstruowaną rzeźbą szydłowieckiej mieszczki – „Zośki" odbyło się 6 listopada 2009 roku.
Zachował się zapis, z którego wynika, że w 1600 roku Seweryn Kieszkowski oskarżył Jakuba Pierdkowicza i swoją żonę o nierządne czyny. Oskarżonemu, zapewne dzięki ustosunkowanemu ojcu, który wkrótce został nawet rajcą miejskim, nie stało się nic, natomiast żona Kieszkowskiego „w pręgi bita i wygnana nie ma w majętności Jego Książęcej Mości mieszkać." Przy rynku znajduje się kościół pod wezwaniem św. Zygmunta - pierwotnie drewniany, fundacji Jakuba i Sławka Odrowążów Szydłowieckich był erygowany w 1401 roku i nie zachował się do czasów współczesnych. Murowany kościół gotycki, zbudowany z szydłowieckiego piaskowca, powstawał w latach 1493 – 1509. Fundatorem był Jakub Szydłowiecki podskarbi wielki koronny, syn Stanisława Szydłowieckiego. Kontynuował budowę i podobnie jak kolejni właściciele Szydłowca uposażał świątynię przyrodni brat Jakuba Mikołaj, również podskarbi wielki koronny. Kościół składa się z prezbiterium, i prostokątnej nawy. Do prezbiterium przylega od strony północnej zakrystia i skarbczyk. Na placu przykościelnym znajdują się liczne tablice nagrobne księży, szlachty i mieszczan. Na zewnętrznych ścianach kościoła zachowały się wyryte w piaskowcu imiona i nazwiska, zapewne tych zmarłych, których rodzin nie było stać na ufundowanie kosztownych tablic. Najstarszym napisem jest „MARTINUS GLADIATOR AD 1592". Na murze kościelnym umieszczono zegary słoneczne z 1632 i 1661 roku. Nad naturalnym wąwozem, który był kiedyś korytem rzeczki, przerzucono mostek łączący plac przykościelny z terenem plebanii. We wnętrzu kościoła nad prezbiterium znajduje się sklepienie gwiaździsto – sieciowe, którego szkic w stosunku 1:1 zachował się na północnej ścianie. W prezbiterium ustawiono ufundowany przez Jakuba Szydłowieckiego, wykonany w warsztatach krakowskich w latach 1507 – 1510, poliptyk. W jego środkowej części przedstawiona jest scena Wniebowzięcia Matki Boskiej. U stóp klęczących apostołów zostali sportretowani Jakub Szydłowiecki - fundator kościoła, jego żona i córki. Ołtarz główny późnorenesansowy ufundowali w latach 1618 – 1627 Albrycht Władysław Radziwiłł i jego żona Anna Sapieżanka.
W ołtarzu głównym i ołtarzach pomocniczych oraz nad wejściem do zakrystii umieszczono rzeźby gotyckie pochodzące z poprzedniego kościoła. W ołtarzu głównym późnogotycki tryptyk przedstawia koronację Matki Boskiej przez Trójcę Świętą, wyżej umieszczono rzeźbę św. Zygmunta stojącego między dwoma synami. Po prawej stronie ołtarza ustawiono, wykonane przez Konstantego Laszczkę tło dla celebransa. Jest to wykonany metodą stiuku wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem. W prezbiterium znajduje się również, wykonany z czerwonego węgierskiego marmuru, najprawdopodobniej przez Barłomieja Berecciego, wczesnorenesansowy nagrobek zmarłego w 1532 roku Mikołaja Szydłowieckiego. Wnętrze kościoła zostało ozdobione polichromią przypisywaną Stanisławowi Samostrzelnikowi. Zapewne również jego autorstwa są umieszczone pod chórem kasetony. Nad nawą wznosi się, obecnie odnawiany, drewniany, modrzewiowy sufit z 1754 roku z wymalowanymi postaciami Matki Boskiej, patrona kościoła św. Zygmunta i innych świętych. W kościele znajdują się dwa chóry: muzyczny i śpiewaczy. W nawie ustawiono: barokowy ołtarz Matki Boskiej Szkaplerznej, ołtarz św. Anny z obrazem znanego renesansowego malarza Jerzego z Krakowa i ołtarz św. Rocha. Na północnej ścianie znajduje się, powstały w 1806 roku klasycystyczny portyk z czarnego marmuru z rzeźbą z białego karraryjskiego marmuru, sygnowaną przez Jakuba Monaldiego, datowaną na rok 1795, przedstawiającą leżącą postać kobiecą. Jest to grób Marii z Gawdzickich i Mikołaja z Radziwiłłów.
Mikołaj popełnił mezalians poślubiając, wbrew woli rodziny, córkę kuchmistrza Czartoryskich Marię Gawdzicką, siostrę szydłowieckiego proboszcza Józefa. Ich miłość pokonała wszelkie przeszkody i zainspirowała Helenę Mniszkównę do napisania powieści „Trędowata". Legenda głosi, że kto dotknie rzeźby przedstawiającej Marię, tę tak bardzo kochaną i kochającą kobietę, będzie miał szczęście w miłości. W kościele znajdują się dwie kaplice: południowa Matki Boskiej i umieszczona od północy św. Stanisława ze Szczepanowa. W podziemiach pierwszej z nich byli chowani zmarli z rodu Odrowążów Szydłowieckich. W ich kaplicy znajduje się piękny obraz Matki Boskiej przywieziony przez Jakuba Szydłowieckiego z Flandrii i siedemnastowieczny obraz - rzeźba Chrystusa na krzyżu na tle płaskorzeźby przedstawiającej Jerozolimę. Na jednej ze ścian zawieszono wizerunki świętych wyniesionych na ołtarze przez Jana Pawła II, pędzla Wojciecha Wdowskiego. Na ołtarzu kaplicy św. Stanisława ustawiono rzeźbę świętego z modlącym się u jego stóp Piotrowinem. Znajdujące się w kaplicy współczesne witraże przedstawiają kardynała Stefana Wyszyńskiego i pierwszego radomskiego biskupa księdza Edwarda Materskiego. W północno-zachodnim narożu placu kościelnego znajduje się dzwonnica. Pochodzi z XVI wieku, jest murowana z piaskowca na planie kwadratu. Dach dzwonnicy namiotowy kryty blachą. Dzwonnica pełni rolę domu przedpogrzebowego. Za bramą kościelną, po lewej stronie znajdują się figury św. Jana Nepomucena i współczesna rzeźba Jana Pawła II. Kult św. Jana Nepomucena, pochodzącego z Czech, znakomitego kaznodziei był w Polsce szczególnie rozpowszechniony na przełomie XVII i XVIII stulecia. Data powstania, usytuowanej przed kościołem, figury nie jest znana. Na cokole wypisany rok 1900 jest przypuszczalnie datą dokonanej konserwacji. Tuż przy kościele znajduje się pomnik Tadeusza Kościuszki. Został zaprojektowany przez warszawskiego architekta Antoniego Karczewskiego. Pomnik wybudowano ze składek mieszkańców Szydłowca. Wyrzeźbił go późniejszy burmistrz miasta Edward Ziółkowski. Autor projektu nie był zadowolony z jego pracy pisał, iż projekt jego został: „najokropniej wykoszlawiony". Szkoła Sapieżyny - w Rynku Wielkim, w zachodniej części znajduje się unikalny w rejonie kielecko-radomskim klasycystyczny budynek dawnej szkoły, zbudowany w 1819 roku, ufundowany przez Annę z Zamoyskich Aleksandrową Sapieżynę. Księżna była właścicielką Szydłowca w latach 1802 – 1828. W budynku początkowo mieściła się szkoła elementarna, w okresie międzywojennym szkoła podstawowa, której nadano imię Józefa Piłsudskiego, a w latach siedemdziesiątych hotel. Obiekt nazywany jest „Domem pod Dębem". Obecnie budynek jest wyłączony z użytkowania, po remoncie ma mieścić Centrum Multimedialne. Nieopodal Ratusza znajduje się okazały Zamek. Stanisław Szydłowiecki w rozlewisku rzeki Korzeniówki w latach 1470 – 1480 wzniósł na wyspie, zbudowany z szydłowieckiego kamienia zamek, który składał się z budynku mieszkalnego i wieży bramnej, połączonych murami. W latach 1515 – 1526 syn Stanisława Mikołaj dokonał przebudowy gotyckiego domu i dobudował skrzydło wschodnie. Do prac malarskich zatrudnił Stanisława Samostrzelnika i sprowadzonego z Królewca Piotra. Poszerzył fosę, założył zwierzyniec i ogrody Stworzył jedną z najwspanialszych renesansowych rezydencji. Do modernizacji zamku przyczynił się Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany „Sierotką", syn Elżbiety Szydłowieckiej. Najważniejsze prace rozpoczęto w 1600 roku. Na polecenie księcia dostawiono od strony dziedzińca wieżyczkę z klatką schodową, zbudowano narożne ganki, które umożliwiły połączenie ze skrzydłem wschodnim. Między wieżyczkami komunikacyjnymi powstała loggia. Zbudowane w narożnikach pseudobastiony spełniały rolę tarasów widokowych. Przypuszczalnie również wtedy wybudowano skrzydło zachodnie. Kolejnych zmian dokonano począwszy od 1618 roku, za czasów kiedy właścicielem zamku był syn „Sierotki" Albrycht Władysław. W tym czasie pracami kierowali Jan Herbek i Kasper Fodyga. Dokonano wówczas licznych zmian we wnętrzu zamku, nadbudowano stary budynek, powstały nowe portale i obramienia okien, kaplicę zamkową, która znajduje się w wieży bramnej, ozdobiono sztukaterią. Trzykondygnacyjna wieża bramna ma przejazd z ostrołukowymi otworami. Do prac malarskich zatrudniono malarza z Szydłowca Tomasza Regiusa i Jana Gładkowskiego. Ostatecznie powstała rezydencja składająca się z trzech skrzydeł z dziedzińcem zamkniętym murem kurtynowym. W latach 1802 – 1828 właścicielką Szydłowca była Anna z Zamoyskich Sapieżyna. We wschodnim skrzydle zachował się, urządzony przez nią w stylu empire, zielony salonik. Na jego ścianach znajdują się w formie panneau okolone wieńcami laurowymi pejzaże (supraporty, medalion) i zwisy laurowe. Urządziła ona ogród spacerowy o charakterze krajobrazowo – romantycznym, ogród owocowy, warzywny, kwietny. Obok zamku znajdowało się pięć stawów rybnych i zwierzyniec. Jak pisze w swoim „Dzienniku" pułkownik Ludwik Sczaniecki dnia 6 lipca 1809 roku wojsko polskie pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego, wraz z generałami Janem Henrykiem Dąbrowskim, Michałem Sokolnickim, Józefem Zajączkiem, Aleksandrem Antonim Janem Rożnieckim, zmierzając od Warszawy ku Krakowowi, zatrzymało się w Szydłowcu. Książę Poniatowski kwaterował w szydłowieckim zamku. Dla upamiętnienia tego wydarzenia przy bramie zamkowej po lewej stronie została umieszczona tablica pamiątkowa. rW 1828 roku zamek stał się własnością skarbu państwa. Z biegiem lat niszczał. W okresie międzywojennym w piwnicach zamkowych przechowywano piwo z szydłowieckiego browaru Engiemanów. W latach okupacji część zamkowych pomieszczeń przeznaczona była na mieszkania dla rodzin wysiedlonych z Poznańskiego. Na dziedzińcu zamkowym przed deportacją byli więzieni Żydzi. Przebywali tu w tragicznych warunkach. Liczba ich za każdym pobytem na dziedzińcu wynosiła około 5000 osób; pozbawieni byli jedzenia i picia. Remont zamku rozpoczął się w latach pięćdziesiątych i trwał do lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku. Od 1975 roku mieści się w zamku jedyne w Europie Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych. Tutaj również mają swoją siedzibę Szydłowieckie Centrum Kultury – Zamek i Miejska Biblioteka Publiczna oraz kawiarnia. W szydłowieckim zamku, funkcjonuje od roku 1975 i posiada ponad 2000 eksponatów, budowanych przez ludowych artystów Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych. Na stałej, dostępnej dla zwiedzających ekspozycji, znajduje się około 300 instrumentów muzycznych od najprostszych listków do grania, glinianych gwizdków, aż do skomplikowanych instrumentów wymagających dużego doświadczenia twórców: harmonii, skrzypiec czy dud. Eksponowane są instrumenty charakterystyczne dla poszczególnych regionów Polski: podhalańskie dudy i złóbcoki, wielkopolskie mazanki, ponadto burczybas i diabelskie skrzypce z Kaszub oraz wiele innych. Pierwsza część ekspozycji pokazuje instrumentarium typowych kapel ludowych z różnych regionów Polski. Druga część obejmuje przegląd poszczególnych polskich instrumentów ludowych według sposobu wytwarzania dźwięku. Muzeum przez kilka lat było organizatorem ogólnopolskich konkursów na budowę ludowych instrumentów muzycznych, co znacznie przyczyniło się do pozyskania nowych eksponatów i kultywowania tradycji budowy ludowych instrumentów. Twórcy filmowi często korzystali ze zbiorów muzealnych, wypożyczali instrumenty muzyczne do filmów historycznych np. do Trylogii Henryka Sienkiewicza. Wielkim powodzeniem cieszyły się organizowane poza granicami kraju wystawy, na których Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych z Szydłowca prezentowało swoje eksponaty. Dzięki współpracy z innymi muzeami powstają wystawy czasowe o bardzo zróżnicowanej tematyce. Muzeum opracowało dokumentację posiadanych obiektów, twórców ludowych i kolekcjonerów instrumentów. W należącej do muzeum specjalistycznej bibliotece znajduje się wiele cennych dzieł, posiadających wartość archiwalną. Dużym powodzeniem nie tylko mieszkańców Szydłowca cieszą się organizowane przez muzeum koncerty w sali kominkowej szydłowieckiego zamku. W szydłowieckim zamku ma swoją siedzibę Szydłowieckie Centrum Kultury. Czterobiegowa klatka schodowa prowadzi do pomieszczeń biurowych, sal klubowych oraz sal ćwiczeń zespołów artystycznych. Działają tu: powstała w 1910 r. Miejska Orkiestra Dęta, Chór Miasta Szydłowca „Gaudium Canti", Grupa Teatralna „Zamczysko", Teatr Poezji „U Radziwiłła", Klub Tańca Towarzyskiego "Zamek" powstały w 1982 r. , Klub Brydża Sportowego, Młodzieżowa Grupa Fotografików "Młodzi, piękni i bez przyszłości?", działający 40 lat Klub Seniora, Szydłowiecki Uniwersytet Trzeciego Wieku i Studio Nagrań. Instruktorzy prowadzą na zamku m.in. zajęcia teatralne, naukę śpiewu, tańca i naukę gry na instrumentach muzycznych. W Galerii Kaplicy Zamkowej i Galerii Sapieżyny organizowane są wystawy malarstwa, rzeźby, fotografii, wystawy o tematyce historycznej itp. SCK Zamek organizuje szereg działań kulturalnych o zasięgu lokalnym, regionalnym i ogólnopolskim. Miejska Biblioteka Publiczna znalazła swoje pomieszczenia na parterze wschodniego skrzydła zamku (wejście od dziedzińca) przez wspaniały portal z początków XVII wieku w formie arkady z dwiema kolumnami po bokach. W kartuszu herbowym, podtrzymywanym przez lwy, znajduje się tarcza z orłem. Wykuto na niej herb Radziwiłłów Trąby, Szydłowieckich Odrowąż i herby najbliższych członków rodziny: Dąbrowa i Tarnawa. Biblioteka mieści się tu od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku i zajmuje 4 pomieszczenia: czytelnię, wypożyczalnię dla dorosłych, oddział dla dzieci oraz salę imprezowo-wystawową, w której działa Ekspozycja ART. Biblioteka posiada około 43 tysięcy woluminów z różnych dziedzin, w tym bogaty zbiór regionalny dotyczący historii, geografii, życia gospodarczego, kulturalnego, folkloru. W czytelni naukowej,w której pomieszczeniach zachowały się oryginalne freski, znajdują się najstarsze i najcenniejsze dzieła pochodzące nawet z początku XIX wieku. Przy ulicy Sowińskiego nieopodal zamku znajdują się zabudowania dawnego browaru wybudowanego w I poł. XIX wieku przez właścicieli miasta, następnie dzierżawionego i wykupionego przez lokalnych przemysłowców. W latach pięćdziesiątych XX wieku mieścił się tu żeński internat dla uczennic liceum. Obecnie znajduje się tu między innymi rozlewnia wód gazowych „Dan". Do browaru należała zlokalizowana na wzgórku około 500 m na północ lodownia. Jest to zabytek związany z działalnością gospodarczą miejscowego browaru. Lodownia, to piwnice wybudowane przez właścicieli browaru i zamku Stumpfów na przełomie XVI i XVII wieku. Były to pomieszczenia, w których składowano słód, a pojemniki otulano lodem z trocinami. Piwnica, wykuta w skale, ma ściany wyłożone piaskowcem. Składa się z dwóch korytarzy o długości 100 metrów i szerokości 15 metrów połączonych czterema korytarzami poprzecznymi Większość budowli ukryta jest pod ziemią i posiada zasypany tunel o wysokości 1,2-1,5 metra. Niektórzy sądzą, że jest to część podziemnego przejścia prowadzącego do zamku i dalej do kościoła. Obecni właściciele piwnic i rozległego terenu wybudowali w pobliżu piwnic dom weselny "Lodownia", przy którym, na ogrodzonym terenie, znajduje się mała architektura rekreacyjna i sadzawka.

W Szydłowcu w latach siedemdziesiątych zbudowano na rzece Korzeniówce zalew o powierzchni ponad 2 ha., pełniący funkcje rekreacyjne. Działa tu Ośrodek Rekreacyjny Szydłowieckie Centrum Kultury - Zamek, który organizuje letni wypoczynek zabezpieczając strzeżone kąpielisko, przeprowadza turnieje rekreacyjno-sportowe, niedzielne festyny, dyskoteki. Nad zalewem organizowane są przez wędkarzy zawody dla dorosłych i młodzieży. Po drugiej stronie ulicy Folwarcznej nad Korzeniówką wybudowano korty tenisowe oraz kompleks boisk - „Orlik". Przy ulicy Kamiennej usytuowany jest cmentarz rzymskokatolicki z początku XIX w. Na terenie cmentarza znajduje się pomnik upamiętniający powstanie styczniowe, ustawiony przypuszczalnie na zbiorowym grobie powstańców. Tutaj również zachowała się kwatera wojenna z lat 1914 – 1918 i 1920 oraz kwatera z poległymi w 1939 roku żołnierzami Wojska Polskiego. Liczne rzeźby, płaskorzeźby, figury nagrobne, stare nagrobne płyty świadczą o kunszcie artystów rzeźbiarzy, profesjonalistów i wywodzących się z kręgu kamieniarzy, amatorów. Ustawiona przy drugiej bramie cmentarnej figura św. Jana Nepomucena pochodzi przypuszczalnie z XVIII wieku. Początkowo znajdowała się nad wypełnionym wodą, znajdującym się po przeciwnej stronie ulicy Kamiennej, wyrobiskiem piaskowca Podkowiński. Cmentarz jest wpisany na listę prawem chronionych zabytków. Góra Trzech Krzyży, usytuowana w pobliżu cmentarza, ma wysokość 7,5 m od podstawy ulicy Kamiennej. Jest właściwie hałdą powstałą z odpadów kamiennych wyrzuconych z pobliskich kamieniołomów, przykrytą warstwą ziemi. Wierzono, że trzy krzyże miały swoimi ramionami zagradzać drogę epidemiom, które szczególnie dawały się we znaki mieszkańcom miasta w XVII, XVIII i XIX wieku. Ostatnio ustawiono pod krzyżem figurę Matki Boskiej dłuta Franciszka Aleksandra Majewskiego. Stare łomy piaskowca znajdujące się również przy ulicy Kamiennej i w jej pobliżu przechowują ślady dawnej działalności miejscowych skalników i rzemieślników, którzy wydobywali piaskowiec i dokonywali jego obróbki. Są to stare kamieniołomy zwane łomami. Szydłowiecki piaskowiec o szarej, czasem kremowej barwie, jest od wieków stosowany jako materiał budowlany. Używany był nie tylko do budowy domów czy budowli użyteczności publicznej, takich jak kościół, ratusz czy zamek w samym Szydłowcu, ale również korzystano z niego przy budowaniu zamku królewskiego w Warszawie czy krakowskiego Wawelu. Z piaskowca produkowano koła młyńskie, osełki, detale architektoniczne, rzeźby itp. Na terenie miasta znajdują się trzy wyrobiska: Pikiel, Podkowiński i Łom na Polankach. Kamieniołom Podkowiński znajduje się naprzeciw cmentarza, a kamieniołom Pikiel na przedłużeniu ulicy Kamiennej, tuż przy zabudowaniach zespołu szkół. Łom na Polankach położony jest w południowo-wschodniej części miasta pomiędzy ulicą Kościuszki i obwodnicą. Nazwy dwu pierwszych pochodzą od nazwisk właścicieli. Kamieniołomy te są zalane wodą, otoczone drzewami i krzewami, wyglądają bardzo malowniczo. Wyrobisko łomu Pikiel ma długość 150 metrów, szerokość 70 m i głębokość (do lustra wody) 8 m. Piaskowce odsłaniają się w jego ścianach: północnej, wschodniej oraz częściowo zachodniej i południowej Uważni obserwatorzy mogą dostrzec na kamiennych blokach odciski pni drzewnych, roślin nagozalążkowych, fal. Pozostały tu również dowody ludzkiej działalności, takie jak otwory po klinach czy ślady pracy traków. Decyzją Wojewody Radomskiego z dnia 18 kwietnia 1996 roku wyrobiska Pikiel i Podkowiński zostały uznane za chronione prawem stanowiska dokumentacyjne. Na rogu obecnych ulic Radomskiej i Zamkowej w 1529 roku z fundacji Mikołaja Szydłowieckiego powstał kościół pod wezwaniem św. Ducha i św. Anny. Przy kościele znajdował się szpital i przytułek dla ubogich. Drewniana świątynia spłonęła w pożarze miasta w 1876 roku. Obecnie w miejscu dawnego kościoła, na ogrodzonym placu, znajduje się dziewiętnastowieczna kapliczka słupowa, zwieńczona krzyżem z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej we wnęce, ufundowana przez Adama i Bronisławę z Wojciechowskich Orzechowskich w 1881 roku. Ma charakter suplikacyjny, wyraża prośbę o ochronę od wszelkiego niebezpieczeństwa. Pozostałością przykościelnego cmentarza są trzy płyty nagrobne. Tylko na jednej z nich znajduje się czytelna inskrypcja informująca o śmierci mieszczanki Anny Kosowej zmarłej w czasie epidemii 7 sierpnia 1653 roku. Szalejące w XVII i XVIII wieku epidemie spowodowały ogromną śmiertelność wśród mieszkańców miasta. W obawie przed zupełnym wyludnieniem Radziwiłłowie stworzyli bardzo korzystne warunki dla nowych osiedleńców. Wówczas pojawili się Żydzi, którzy w 1939 roku stanowili już ponad 70% mieszkańców. Po drugiej wojnie światowej zachował się tylko cmentarz żydowski - kirkut i prywatna synagoga. Kirkut znajduje się przy ulicy Wschodniej. Niegdyś zajmował dużo większy obszar. Należy do najlepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w Polsce. Byli tu chowani zmarli w latach 1831 – 1942 pochodzący z Szydłowca i szesnastu okolicznych miejscowości. Zachowało się 3100 nagrobków. Większość macew znajduje się na właściwych polach grobowych. Te jednak, które były pozabierane z cmentarza w czasie okupacji i miały być użyte przez hitlerowców jako materiał budowlany, przeniesiono po wojnie na kirkut i ustawiono w przypadkowych miejscach. Obecny cmentarz założony jest na planie nieregularnego prostokąta wzdłuż osi wschód-zachód, ogrodzony murem i siatką. Macewy są wykonane z szydłowieckiego piaskowca. Oprócz danych personalnych i cytatu z I Księgi Samuela znajdują się na nich wykute w kamieniu obrazy – symbole. Na nagrobkach kobiet są to świece i kwiaty. Na męskich nagrobkach książki informują o studiowaniu świętych ksiąg, skarbonka z ręką wrzucającą monetę o dobroczynności. Niektóre symbole informują o przynależności do biblijnych rodów np. lew oznacza przynależność do pokolenia Judy. Wykonane z piaskowca płyty nagrobne mają przeważnie wysokość około 70 cm i są dziełami anonimowymi. W 1967 roku wzniesiono na cmentarzu obelisk upamiętniający Żydów zamordowanych w gettach i obozach podczas II wojny światowej. Obelisk tworzy prostokątna kamienna płyta ustawiona pionowo. Na niej napis: „W 24 rocznicę masowego mordu 150 Żydów - społeczeństwo miasta i powiatu szydłowieckiego składa hołd". Dalej napis upamiętniający śmierć 1600 szydłowieckich Żydów w czasie wojny. W 2005 roku ustawiono na kirkucie budowlę wykonaną z szydłowieckiego piaskowca, nazywa się ohel, w swoim wnętrzu kryje groby czterech rabinów i cadyka. Przy ulicy Browarnej zachowała się zbudowana w latach dwudziestych XX wieku prywatna synagoga połaczona z domem rodziny Eizenbergów. W budynku sąsiadującym z dawną synagogą, od strony podwórza, zachowała się unikalna kuczka. Jest to drewniany ganek używany podczas święta Kuczek zwanego również świętem Sukkot lub Świętem Namiotów. Wnętrze ozdobione jest polichromią przedstawiającą na ścianach: liście, drzewa, paterę z owocami, winne grono, kielich z butelką, hebrajskie inskrypcje oraz Tarczę Dawida. Na stropie występują zniszczone kasetony. Kuczka została przekazana do Muzeum Żydów w Warszawie przez aktualnych właścicieli budynku , gdzie została przepięknie odrestaurowana. Na terenie miasta i gminy Szydłowiec znajduje się wiele kapliczek i figurek, wykonanych najczęściej z szydłowieckiego piaskowca. Mają charakter dziękczynny lub suplikacyjny, związane są z ważnymi wydarzeniami w życiu rodzin, miasta i ojczyzny. Nieznani twórcy często rzeźbili Madonny. Figura Matki Boskiej, umieszczona na wysokim postumencie przy ulicy Kościuszki obok domu nr 121, pochodzi z 1912 roku , napis na cokole wyraża prośbę o ratunek. Usytuowana przy E–7 w Świerczku figura Matki Boskiej została wyrzeźbiona i ustawiona w 1903 roku, napis na cokole zawiera prośbę o modlitwę. Piękna Madonna z modlitewnie złożonymi rękami, osłonięta zwieńczonym krzyżem daszkiem znajduje się przy ulicy Kościuszki, naprzeciwko dworku należącego kiedyś do rodziny Anteckich. Jest wyrazem wdzięczności ze strony fundatora, więźnia obozów koncentracyjnych Auschwitz, Neuengamme, Oranienburga, Kazimierza Anteckiego za ocalenie. W ostatnich latach powstały liczne figurki, kapliczki związane z nawiedzaniem parafii przez obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. W Szydłowcu, u zbiegu ulic Polnej, Browarnej i Słonecznej znajduje się wykonana z piaskowca, ,pomalowana farbami o intensywnych kolorach, figura św. Barbary. Na cokole i leżącej obok płycie nagrobnej wyryta jest ta sama data - rok 1708. Napis na płycie informuje, że spoczywają tu Stefan Paszkowski i jego żona, którzy „pomarli w powietrze" (zmarli w czasie epidemii.). Często pojawiają się rzeźby przedstawiające św. Jana Nepomucena jak np. ta umieszczona w kapliczce domkowej, nad sadzawką w miejscowości Dobrut. Z 1876 roku pochodzi zwieńczona krzyżem kapliczka słupowa znajdująca się w Szydłowcu na rogu ulic Kolejowej i Leśnej. Wiele kapliczek i figur powstało w związku z wydarzeniami o charakterze historycznym. W Szydłowcu, na Polankach, na cokole kamiennej, zwieńczonej żeliwnym krzyżem kapliczki słupowej z umieszczonym we wnęce obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej wyryto datę – Rok 1813. Panuje ogólne przekonanie, że pod tą, położoną przy dawnym trakcie, kapliczką zostali pochowani Polacy walczący w armii Napoleona, którzy w czasie odwrotu spod Moskwy zmarli z wycieńczenia i odniesionych ran. W czasie powstania listopadowego mieszkańcy Szydłowca wstępowali do Straży Ochotniczej i Gwardii Ruchomej, organizowali zbiórkę pieniędzy, oddali na rzecz powstania trzy dzwony. 19 sierpnia 1831 roku przebywał w Szydłowcu generał Różycki. Mieszkańcy Szydłowca boleśnie przeżyli upadek powstania. Co roku w rocznicę jego wybuchu stawiali kapliczkę. Jedna z nich z datą 1862 rok znajduje się przy ulicy Narutowicza. Na kamiennym cokole tej kapliczki słupowej znajduje się płaskorzeźba anioła.  Kapliczka jest zwieńczona kamiennym krzyżem z wyrzeźbioną postacią Chrystusa. Fundatorami byli Stanisław Krakowiak i Marianna Badowska. Entuzjastycznie powitano wybuch powstania styczniowego. Niestety atak wojsk powstańczych pod dowództwem Langiewicza w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku zakończył się klęską, krwawą rzezią nie tylko powstańców ale i mieszczan. W polu, przy ulicy Różanej znajduje się figura Matki Boskiej Bolesnej z 1703 roku, przypuszczalnie wystawiona w czasie epidemii. W krwawą noc powstania styczniowego młodzi powstańcy z Radomia, znajdujący się przy tej figurze wpadli w zasadzkę, zostali wymordowani i tu pochowani. Legenda głosi, że podobnie jak rycerze śpiący w Tatrach wstaną do walki, kiedy ojczyzna będzie w potrzebie. Na skrzyżowaniu ulic Sowińskiego i Narutowicza znajduje się zwieńczona kamiennym krzyżem kapliczka słupowa. Płaskorzeźba na cokole przedstawia Dzieciątko Jezus o twarzy dorosłego mężczyzny, które stojąc na kolanach Matki Boskiej wkłada na Jej głowę koronę. Napisy na cokole informują: „Ku chwale Boga w Trójcy Świętej Jedynego i Maryi Panny Królowej Polskiej" „Maryjo wyproś zbawienie ludowi twemu. Obywatele Starej Wsi 23 styczeń 1863." Być może obawa przed represjami spowodowała, ze fundatorzy kolejnej, związanej z powstaniem styczniowym kapliczki, posłużyli się kamuflażem. Pod znajdującą się na cokole płaskorzeźbą anioła z otwartą księgą napisano: „Panie nie opuszczaj ludu twojego". Umieszczony po drugiej stronie napis: „W Dzień Świętego Władysława 27 czerwca 1863 roku. Obywatele kraju Karol i Konstancja Dworakowie". Z okresu II wojny światowej zachowały się krzyże i pamiątkowe tablice w miejscach walk i egzekucji np. w Szydłowcu, w podwórzu przy ulicy Kościuszki czy w lesie na Korzonku.